Kambiyo Senedi Nedir? Özellikleri ve Çeşitleri Nelerdir? (Borsa nasıl oynanır)

Ticaret hukukunda, hisse senedi gibi kıymetli evrakların bir alt türü olarak incelenen senetlere, kambiyo senedi denmektedir. Poliçe, bono, çek gibi türleri bulunmaktadır ve diğer kıymetli evraklardan en büyük farkı, el değiştirme özelliklerinin oldukça yüksek olmasıdır. Bu özelliği nedeniyle kambiyo senetleri, ticari işlemlerin vazgeçilmezi olmuş ve kredi gibi bir ödeme aracı olarak kabul görmüştür.

Paranızı İnternette Değerlendirin 100 KAT Karlı Çıkın!
Bilgi Almak için Tıklayın.

Kambiyo senetlerinin el değiştirme kabiliyetlerinin yüksek olmasının nedeni, tarafların gerçek amacı olan temel hukuki ilişkiden bağımsız olmalarıdır. Kıymetli evrakların tüm özelliklerini taşırlar ve uygulamada en çok kullanılan çeşidi oluştururlar. Kanunen bir emre göre yazılırlar ve mutlaka bir para alacağını temsil ederler. Kambiyo senetlerinde saklı olan hak, senetle birlikte doğar ve senet öncesinde böyle bir hak söz konusu değildir.

Şimdi kambiyo senetleri hakkında detaylı bilgilere göz atalım:

Kambiyo Senedi Nedir?

Kambiyo senedinin ne olduğunu anlamak için öncelikle “kambiyo” kelimesinin sözlük anlamına bakmamız gerektiğini düşünüyorum. Kambiyo kelimesi sözlükteki anlamıyla, para ya da para yerine geçen evrakların veya belgelerin değiştirilmesini ifade eder. Bu durumun en net örneği ise döviz alım satımlarında karşımıza çıkar. Kambiyo kelimesinin “döviz” olarak adlandırılmasının altında yatan en önemli neden budur. Döviz alım ve satımlarında, iki para biriminin birbiriyle değiştirilmesi olayı gerçekleşir. Ancak, döviz alım ve satımı sadece aynı ülke içinde değil, ülkeler arasında da olabilir. Dolayısıyla, kambiyo olarak adlandırılan değişim işlemini iki ayrı başlık altında incelemek mümkündür;

İç Kambiyo: Para birimlerinin aynı ülke içerisinde el değiştirmesidir. Örneğin, bir döviz satış bürosundan Türk Lirası karşılığı Amerikan Doları alırsanız iç kambiyo olarak adlandırılan işlemi gerçekleştirmiş olursunuz.

Dış Kambiyo: Para birimlerinin farklı ülkeler arasında el değiştirmesi olarak tanımlanır. Uluslararası ticaret ile ilgilenen firmaların genellikle yaptığı işlem dış kambiyonun bir parçasıdır. Çünkü bu firmalar dışardan mal alırken ödemelerini kendi anaparalarının dışında, farklı bir para birimiyle yaparlar.

Yukarıdaki açıklamadan yola çıkarak, kambiyo senedi, bir alacak karşılığı alacaklıya verilen ve alacağını garanti eden senetlerdir. Bu senetler karşılığında, alacaklı elinde bulunan kambiyo senediyle kendisine zamanında ödeme yapılacağının garantisini alır. Dolayısıyla, kambiyo senetleri hukuken geçerliliği olan senetler olmakla birlikte, Türk Ticaret Kanunu’na göre düzenlenmiştirler. Ayrıca, birer kıymetli evrak olması ve tahvil, hisse senedi, çek, poliçe, ipotek senetleri gibi türlerle aynı bölümde yer alması, kambiyo senetlerinin çok bilinmese de bu tarz kıymetli evraklar gibi ödeme garantisi verdiğini gösterir. Kıymetli evrak olarak nitelendirilen varlıklar, piyasada tedavül eden yani, karşılığının maddi varlık olduğunu hak sahibine bildiren evraklardır.

Kambiyo Senetlerinin Özellikleri Nelerdir?

Kambiyo senetleri, ilk bölümde de belirtildiği gibi bir alacak hakkı doğurur. Bu senetlerin asıl kullanım amacı olan alacak hakkı doğurma ve bu hakkın hukuken garanti altına alınmış olması, kambiyo senetlerinin en önemli özelliğidir. Yani, kambiyo senedine sahip olan bir alacaklı, alacağı miktarın hukuki geçerliliğinin olduğunu bilerek hareket eder.

Kambiyo senetlerinin günümüzde çok yaygın olarak kullanılması ise bu senetlerin uluslararası geçerliliğinin olmasından dolayıdır. Türkiye’de yatırım yapmakta olan bir yabancı yatırımcı, alacakları karşılığında kambiyo senedi aldığında alacaklarını belirtilen zamanda alma hakkı kendi ülkesinde de geçerlidir. Bu durum ise ilk paragrafta belirtilen “dış kambiyo” tanımına girer. Dolayısıyla kambiyo senetleri, senet sahiplerine maddi birer dayanak sağlar ve bu dayanak sadece o ülke içinde değil, uluslararası olduğu için kambiyo senetlerinin tercih edilme oranı artmaktadır.

Bir diğer özellik ise kambiyo senetlerinin hukukun önemli unsurlarından biri olan şekil unsuruna uygun olması gerektiğidir. Yani, kambiyo senedi çeşitlerinden biri olan “çek”, belge üzerinde “çek” yazıldığı sürece geçerlidir. Eğer, belge üzerinde çek olduğunu belirten bir ifade yoksa o belge geçerliliğini koruyamaz. Burada anlatılan şekil unsurunu daha anlaşılır kılmak sebebiyle idare hukukunun bir konusundan örnek vermek istiyorum; doktorasını yapan öğrenciler eğitim hayatlarının sonunda hazırladıkları tezi bir jüriye sunarlar. Hukuki olarak yaptıkları tez sunumunun geçerli olması için, sunum yaparken öğrencilerin üzerlerinde cübbelerinin olması gerekmektedir. Ancak, bu öğrenciler sunumlarını yaparlarken cübbelerini giymezlerse, şekil unsuruna aykırı davranmış olurlar ve tezlerinin geçerliliği ortadan kalkar. Bizim konumuzda ise şekil unsuru belgelerin doğru hazırlanmış olmasını ifade etmektedir.

Kambiyo Senedi Çeşitleri Nelerdir?

Kıymetli evrakların bir çeşidi olan kambiyo senetlerini; bono, poliçe ve çek oluşturur. Bu çeşitleri açıklayarak kambiyo senetlerinin neler olduğunu ve pratikte ne işe yaradığı konusunun daha kolay anlaşılır olacağını düşünüyorum.

Bono

Kambiyo senetlerinin bir parçası olan bono, ticari işlemlerde kolaylık sağlar. Çünkü alıcı ve satıcı arasında varılan anlaşma sonucunda, alıcı tarafın yeterli miktarda nakdi olmamasına rağmen karşılığında belirli bir tarihte ödeyeceği bir sözü ifade eden bono verir ve ticari işlem bu şekilde gerçekleşmiş olur. Dolayısıyla, bono olarak adlandırılan kambiyo senedi, alıcıya belirlenen vadede parasını alacağını garanti eder. Bonoya sahip olan alacaklı, bononun banka tarafından da bozdurulabilme özelliğinden dolayı ödemesinin karşılığının olacağından her zaman emindir. Şöyle ki, bankalar bonoya sahip kişilere ellerindeki bono karşılığında bir miktar kesintiyle ödeme yaparlar. Bu durumda, borçlu olan kişi alacaklı olarak artık bankayı muhatap alacaktır.

Kambiyo senetlerindeki şekil unsurlarından bahsetmiştik. Bonoda da aynı durum geçerlidir ve bononun geçerli olması için üzerinde bono yazması, vade tarihi, alacaklı adı ve soyadı tarzı önemli bilgilerin yer alması gereklidir. Ayrıca, bonoda yazan miktarın vade sonu tarihinde ödenmemesi durumunda alacaklı kişi veya kurum icra yoluyla veya diğer haklarını kullanarak alacağını tahsil etme yoluna gidebilir.

Poliçe

Bir diğer kambiyo senedi çeşidi olan poliçe, bono gibi iki kişi arasında değil üç kişi arasında imzalanır. Senedi düzenleyen kişi, alacaklı ve borçlu poliçede muhatap olarak alınan kişi veya kurumlardır. Poliçe, borçlu olan kişide kalır ve borçlu olan kişi borcunu alacaklıya ya da senedi düzenleyen kişiye ödemekte serbesttir. Bu durumda, senedi düzenleyen kişi aslında bir taraftan alacaklı durumunda iken diğer taraftan borçlu durumundadır.

Şekil unsuru, diğer senetlerde olduğu gibi poliçelerde de aranmaktadır ve geçerli olması için kesinlikle şekil unsuruna aykırı bir durum olmamalıdır. Şekil unsuru ise, belge üzerinde poliçe karşılığı bir kelimenin yazmasını, borçlu kişinin adının olmasını ve ödenmesi gereken miktarın yazılmasını ifade eder. Ancak, vade sonu tarihinin poliçede yazılması zorunlu değildir.

Çek

Bir kıymetli evrak çeşidi olan çek, poliçe gibi üç tarafın imzalanmasıyla yürürlüğe giren bir ödeme aracıdır. Taraflar; alacağı ödeyecek olan banka, çeki düzenleyen kişi ve alacaklı kişidir. Diğer kambiyo senetlerinde olduğu gibi şekil unsuru burada da devrededir.

Bono da olduğu gibi, çekinde devri mümkündür ve iki şekilde devredilebilir. Birincisi, çek belirli bir kişinin üstüne devredilerek ödemeyi sadece üzerinde adı yazılı olan kişinin alması şeklindedir ve ikincisi ise devredilen çek üzerinde isim yazmaz ve çeki elinde bulunduran kişi ödemeyi çek üzerinde yazan bankadan alır. Çek bankaya ibraz edildiğinde, borçlu olan kişinin hesabındaki bakiye çekte yazan tutarı karşılıyorsa, banka bu tutarı borçlunun hesabından ödemek zorundadır.

Kambiyo Senetlerinin Ekonomiye Katkıları

Kambiyo senetleri sayesinde, insanların nakit olarak sahip olduğu miktarlar çek, bono ve poliçe sayesinde bir belge halinde taşınabilir. Dolayısıyla, bu durum bankaların nakit rezervlerinin daha çok olmasına ve yeni krediler verebilmesini sağlamıştır. Aynı zamanda, ödemelerin nakit yapıldığı zaman çıkabilecek sorunlar, paranın sahte olma ihtimali gibi, ortadan kalkmaktadır ve daha güvenli bir ticari işleyiş sağlamaktadır. Özellikle çekin bir kredi aracı değil ödeme aracı olması, devlet tarafından da desteklenen bir uygulamadır ve devlet çekten damga vergisi almayarak çek kullanımını yaygınlaştırmayı amaçlamaktadır. Dolayısıyla, kambiyo senetlerinin ekonomiye katkıları azımsanmayacak derecededir.

Ücretsiz eğitim almak ve deneme hesabı indirmek için tıklayın.