Vadeli İşlem Nedir? Neden Yapılır? Nasıl Yapılır? [Özel Dosya] (Borsa nasıl oynanır)

Finans piyasaları, alım – satım işlemi sonucunda el değiştiren yatırım araçlarının vadesine göre spot ve türev piyasalar olarak iki gruba ayrılmaktadır. Spot piyasalar, belirli bir yatırım aracının ve karşılığı olan paranın, işlemin gerçekleşmesi sonucunda takas günü el değiştirdiği piyasalardır. Spot piyasalara örnek vermek gerekirse; hisse senedi piyasası ile tahvil ve bono piyasaları en iyi örnek olacaktır.

VİOP İşlemlerini Risk Almadan 100.000 TL Sanal Para Yüklü Demo Hesap ile Öğrenin!
Bilgi Almak için Tıklayın.

Türev piyasalarda ise teslimatı ve ödemesi ileri bir tarihte yapılacak, herhangi bir yatırım aracının bugünden alınıp satılmaktadır. Vadeli işlemler türev piyasa işlemleri olarak bilinmektedir ve vadeli işlem sözleşmeleri futures sözleşmelerini ifade etmektedir. Bu sözleşmeler genel olarak organize olmuş piyasalarda işlem görmektedir ve bu işlemler sonucunda da vade, sözleşme büyüklüğü, teminat oranları, fiyat adımları gibi işlem kriterleri borsalarda belirlenmektedir.

İşte vadeli işlem nedir, neden yapılır, ilk işlemler nasıldı gibi soruların detaylı cevapları:

İlk Vadeli İşlemler ve Futures Sözleşmeleri

Organize piyasalarda işlem gören vadeli işlem sözleşmelerinin ilk örnekleri, 1697 yılında Japonya’da görülmüştür. Pirinç üretimleri teminat gösterilerek ekonomide para gibi kabul gören alındı sertifikaları çıkarılmıştır. Pirinç fiyatlarında meydana gelen dalgalanmalara göre sertifikaların değerinin değiştiği söylendiğinde ise spekülatörler ile birlikte ilk vadeli işlem piyasası olarak “Dojima Pirinç Piyasası” kurulmuştur. Ama pirinç sertifikalarının fiziki alım – satıma izin vermemesinden dolayı, zamanla pirinç spot piyasalarında oluşan fiyatlarla vadeli piyasada oluşan fiyatların ilişkisi kopmuş ve aşırı spekülatif hale gelmiştir.

İlginizi Çekebilir:
Vadeli İşlem Sözleşmeleri Nelerdir?

19. yüzyılda ise ABD’de gelişen sanayi ile birlikte çiftçilerin üretim kapasitelerinde de artma gözlendi ve ulaşım – iletişim gibi kanallarında gelişmesi ile yerel pazarlardan uluslararası pazarlara doğru bir genişleme yaşanmıştır. Taşımacılık ve ticaretin o dönemdeki merkezi olarak gösterilen Chicago’da, sanayiciler ve çiftçiler ürünlerini pazarlamak için yer almaya başladılar. 1830’lu yıllarda henüz tren yollarının yapılmamış olması ve altyapı eksikliği nedeniyle çiftçilerin arz fazlası sorunu ile karşılaşmışlardır. Çiftçiler bu sıkıntılardan dolayı hasat öncesinde ürünlerini satmaya başlamışlardır. Gelecekte ürün teslimatını garantiye almaktan çok, fiyat değişikliklerinden yararlanmak isteyen spekülatörlerin de ortaya çıkması ile birlikte çiftçilerin fiyat riskini taşıyacak bir grup daha karşılarına çıkmış olur. Bu risklerden korunmak için de Chicago Ticaret Kurulu (Chicago Board of Trade, CBOT) kurulmuştur.

CBOT, 1851 yılında ilk vadeli işlem sözleşmelerini yapmıştır.

Bretton Woods anlaşmasının sona ermesi ile birlikte kur ve faiz dalgalanmalarının meydana getirdiği riskten korunmak amacıyla 1972 yılında ABD’de 7 yabancı para birimi için düzenlenen vadeli işlem sözleşmelerinin işlem göreceği bir piyasa olarak Uluslararası Para Piyasası (IMM), Chicago Ticaret Borsası (Chicago Mercantile Exchange, CME) tarafından kurulmuştur. Bu şekilde de ilk vadeli işlemlere adım atılmıştır.

Finansal vadeli işlemler piyasasının oluşturulması, ABD’de gündeme geldiği zaman, futures işlemlerini düzenlemekle görevli olan kamu kurumu Commodities Futures Trading Commission (CFTC) iznini almak için öne sürülen ekonomik anlamda kullanım nedenleri ise;

• Tahvil portföylerinin, faiz oranlarında oluşabilecek dalgalanmalara karşı korunması.
• Gelecekte alınması planlanan borcun, güncel faiz oranına bağlanması.
• Finansal piyasalarda faiz oranı riskinden korunma yani hedging.
• Kambiyo işlemleri riskinden korunma.
• Faiz oranı dalgalanmalarına karşı sigorta sağlanmasıdır.

Bu maddeler birbiri ile ilişkili olarak incelendiği zaman bu piyasalarında esas amacının riskten korunma (hedging) amacı taşıdığı görülmektedir. Vadeli işlemler piyasası yatırımcılara sözleşmeye konu olan spot piyasalarda gelecekte ortaya çıkabilecek olumsuz fiyat dalgalanmalarına karşı korunma imkanı sağlar. Vadeli piyasa alım – satım işlemlerinin komisyonları spot piyasalara göre daha düşüktür ve bu nedenle de yatırımcıların maliyetini azaltmış olur. Fiyat oluşum mekanizmasının daha etkin çalışmasını sağlamaktadır ve bu da alternatif yatırım imkanı demektir.

Tavsiye Ederiz:
VİOP Deneme Hesabı Açma – İndirme [Resimli ve Detaylı Anlatım]

Vadeli İşlem Piyasası Fonksiyonları

Vadeli işlem piyasalarının temel olarak iki ana fonksiyonu bulunmaktadır. Bunlardan ilk riskten korunmadır. Diğeri ise geleceğe yönelik fiyatların tahmin edilmesidir. Vadeli işlem borsalarının en temel fonksiyonunu oluşturmaktadır ve gelecekte meydana gelebilecek olumsuz fiyat dalgalanmaları karşısında yatırımcının riskten korunmasına imkan sağlamaktadır. Vadeli işlem piyasalarının riskten korunmak için riski daha kolay yönetebilecek olanlara transfer ederek de fayda sağlayabilmektedir. Gelecekte fiyatların yükselmesinden endişelenen yatırımcılar alım yaparak; gelecekte fiyatların düşmesinden endişe eden yatırımcıların da satış yaparak riskten korunmasını sağlar.

İlginizi Çekebilir:
VİOP ile Forex Arasındaki Başlıca Farklar ve Benzerlikler Nelerdir? Öğrenmek için Tıklayın!

Geleneksel spot piyasalarda arz ve talebe göre değişiklik gösteren fiyatlar içinde bulunulan duruma göre geçerlidir. Ama cari spot piyasadaki fiyatlar aynı zamanda geleceğe yönelik fiyatların hesaplanmasında yardımcı olurlar.

Organize olmuş borsalarda işlem gören vadeli işlem (futures) sözleşmelerinin standartlaştırılmasının en önemli nedeni ise piyasanın likiditesini sağlamaktır. Vadeli işlem sözleşmeleri taraflara, gelecekte bir tarihte, belirlenen bir fiyat, miktar ve kalitedeki yatırım aracının, bugünden alım satımının yapılması yükümlülüğünü getiren sözleşmelerdir.

Vadeli İşlemler Neden Yapılır?

Vadeli işlem piyasalarının temel amacının riskten korunma olduğunu söylemiştik. Özellikle vadeli işlem piyasalarında transfer edilen risk, fiyat riskidir. Olumsuz fiyat dalgalanmalarından korunmak isteyen kişilerin fiyat riskleri, dalgalanmalardan kar elde etmeye çalışan spekülatörlere transfer edilebilir. Anlaşılacağı üzere vadeli işlemlerinin kullanım amaçları arasında öncelikli olarak korunma amacı yatmaktadır. Ayrıca spekülasyon yaparak kazanç elde etmek isteyenler içinde spekülatif amaçlı kullanımları da söz konusudur.

Korunma Amaçlı (hedging) Vadeli İşlemler

Artan faiz oranları, dalgalanan döviz kurları sahip olunan pozisyona göre bir taraf için olumlu etki yaratırken, bir taraf için olumsuz etkiler yaratabilir. Günlük işlemler sırasında dalgalanan fiyatlar sonucunda riskten etkilenmeden kalmam neredeyse mümkün değildir. Fiyat dalgalanma riski ekonomik sistem içerisinde her sektörü farklı şekillerde de olsa doğrudan etkileyecektir. Sahip olunan pozisyondan kaynaklanan ve alım – satım işlemi sonucunda meydana gelen fiyat dalgalanma risklerine karşı korunma amacıyla bilinçli olarak vadeli işlemler yapılmaktadır.

Spekülatif Amaçlı İşlemler

Vadeli piyasalarda korunma amacı gütmeyen işlemler spekülatif işlemler olarak kabul edilmektedir. Spekülatörler vadeli işlem borsalarında büyük bir öneme sahiplerdir. Spekülatörler sayesinde piyasanın likidite ihtiyacı karşılanarak ticaret kolaylaştırılır. Spekülatörlerin amacı, piyasadaki her fiyat seviyesinden beklentileri doğrultusunda işlem yaparak düşük fiyattan satın alıp, yüksek fiyattan satmayı amaçlamaktadır. Spekülatörlerin piyasaya girmesi ile birlikte alıcı ve satıcıların sayısında artış gözlenir ve piyasa katılımcıları yalnızca riskten korunma amaçlı işlemler yapmak dışında işlemlerde gerçekleştirerek likiditeyi arttırırlar.

Arbitraj Amaçlı Vadeli İşlemler

Vadeli işlemler aynı zamanda arbitraj denilen, yatırım yapmadan elde edilen risksiz kazançtır. Aynı anda bir ürünü düşük fiyattan alıp, yüksek fiyattan satma yönünde yapılan işlemlerdir. Önemli olan ise olumlu fiyat farkı oluşturacak şekilde birden fazla işlemi aynı anda gerçekleştirmektedir. Piyasalarda arbitraj imkanı iki şekilde doğmaktadır. Bunlardan birincisi, aynı özelliklerdeki bir ürünün farklı piyasalarda aynı anda oluşan fiyatları arasında farklılık olmasıdır. İkincisi ise aynı ürüne ait spot fiyatlar ile vadeli fiyatlar arasında taşıma maliyeti modeline göre olması gereken fiyat ile var olan fiyat arasında farklılık olmasıdır.

Forward ve Futures Sözleşmeleri Ne Demektir?

Forward sözleşmeleri (alivre), satıcının belirli bir ürünü ileri bir tarihte, sözleşme gününde anlaşılan fiyattan alıcıya teslim etmesini öngören sözleşmelerdir. Sözleşmelerin şartları alıcı ve satıcı arasında karşılıklı olarak belirlenmektedir. Futures sözleşmeleriyle karşılaştırıldığında ise Forward sözleşmelerinin standardize olmadıkları görülecektir.

Futures ve Forward sözleşmelerinin farkları şu şekildedir:

• Futures sözleşmelerinde kontrat büyüklüğü standart iken; Forward sözleşmelerinde istenilen miktarda olabilir.
• Vade, futures sözleşmelerinde sabit veya uzun vadeli; Forward sözleşmelerinde genellikle 1 yıla kadar.
• Futures sözleşmeleri organize borsalarda işlem görmektedir. Forward sözleşmeler ise kişiler ve Bankalararası telefon ile yapılır.
• Futures sözleşmelerinde fiyatlama, borsa binasında ‘open outcyr’ eski sistemi ile yapılırken, Forward sözleşmelerinde alım – satım kotasyonları ile yapılır.
• Forward sözleşmelerinde herhangi bir teminat yoktur ve standart bankacılık ilişkisi yeterlidir. Futures sözleşmelerinde ise günlük fiyat hareketlerine göre ayarlanan başlangıç marjini yatırılmaktadır.
• Futures sözleşmelerinde teslim çok nadir durumlarda yapılır ve genelde karşılıklı alım – satım pozisyonları kapatmak amacıyla teslimat gerçekleşir. Forward sözleşmelerinde ise teslimat yapılmaktadır.
• Futures sözleşmelerinde alım satım hizmetleri için belirli bir komisyon alınmaktadır. Forward sözleşmelerinde de temelde komisyon yoktur ama alım – satım spreadına bağlı olarak bankalar kazanç sağlayabilirler.
• Borsaların açık olduğu zamanlarda futures sözleşmeleri yapılabilirken, Forward sözleşmelerinde telefon veya internet üzerinden global ağlar yardımı ise günde 24 saat işlem yapılabilir.
• Futures sözleşmelerinde taraflar birbirini tanımazken, Forward sözleşmelerinde taraflar birbiri ile yüz yüze ilişki içerisindedir.
• Futures ve Forward sözleşmelerinin ikisi de likittir. Fark ise; futures sözleşmelerinde toplam satış miktarı ve değeri Forward sözleşmelerine göre daha düşüktür.

100.000 TL sanal para ile risk almadan VİOP yatırımı yapmayı öğrenmek için buraya tıklayın.